Oświecenie należy do nade wszystko kontrowersyjnych okresów w dziejach Polski. Przesądzał o tym w dużym stopniu krytyczny jego stosunek do tradycji sarmacko-szlacheckich, a także tragiczny finał – rozbiory Rzeczypospolitej. Dyskusja nad przyczynami rozbiorów, jakkolwiek się-gająca niejednokrotnie odległej przeszłości, siłą rzeczy musiała głównie dotyczyć tych generacji, których działalność przypadła na drugą połowę XVIII w. Ich postawy, postępowanie, błędy i osiągnięcia zostały poddane przez historyków szczególnie pedantycznej analizie. Trudno się przy tym zdumiewać, że badania takie przeprowadzane były i z gniewem, i z uprzedzeniem – historyk narodu, na którego losach tak fatalnie zaciążyły ówczesne rozstrzygnięcia, niełatwo mógł obiektywnie spojrzeć na tych, co jego zdaniem przykładali rękę do grzebania państwowości polskiej.